राजनीतिक, प्रशासनिक तथा वैदेशिक मामिला
शासन, सुशासन र परराष्ट्र नीति
१.
शासकीय स्वरूप र संविधान संशोधन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विद्यमान निर्वाचन प्रणाली अत्यन्त खर्चिलो र भड्किलो भएकोले यसले भ्रष्टाचारलाई बढावा दिएको।
- कमजोर आर्थिक तथा सामाजिक अवस्था भएका आम नागरिक निर्वाचनमा भाग लिन असमर्थ रहेको।
- राजनीतिक तथा नीतिगत अस्थिरताका कारण देशले अपेक्षित सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरण गर्न नसकेको।
- सङ्घीयताको मर्मअनुसार अधिकार बाँडफाँट र स्रोत साधनको न्यायोचित वितरण हुन नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- शासकीय स्वरूपमा परिमार्जन: राज्य शक्तिमा नियन्त्रण र सन्तुलन हुने गरी शासकीय स्वरूपमा परिमार्जन गर्ने र निर्वाचन प्रणालीलाई सरल एवं कम खर्चिलो बनाउने।
- संविधान संशोधन: युवा पुस्ताको भावना समेटेर शासकीय स्वरूप र निर्वाचन प्रणालीमा संविधान संशोधन र अग्रगामी परिमार्जन गर्ने।
- सङ्घीयता सुदृढीकरण: सङ्घीय बजेटको ६० प्रतिशत प्रदेश र स्थानीय तहबाट परिचालन गर्ने व्यवस्था गर्ने।
२.
सुशासन, सार्वजनिक प्रशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- भ्रष्टाचार, कमिसनतन्त्र, अपारदर्शिता र ढिलासुस्ती समाजमा क्यान्सर जस्तै फैलिएको।
- सार्वजनिक सेवा प्रवाह प्रक्रियामुखी र तदर्थवादी रहेको तथा जनताले सुशासन अनुभूत गर्न नसकेको।
- कर्मचारीतन्त्रमा योग्यता र नतिजाभन्दा दलीय भागबण्डा र राजनीतिक दबाब हावी भएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सम्पत्ति छानबिन: सार्वजनिक पद धारण गरेका सबै व्यक्तिको सम्पत्ति छानबिन गर्न अधिकार सम्पन्न स्वतन्त्र आयोग गठन गर्ने र भ्रष्टाचार गरी कमाएको सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गर्ने।
- उच्चस्तरीय लोकपाल: अख्तियार, सतर्कता केन्द्र र सम्पत्ति शुद्धीकरण विभागलाई समाहित गरी शक्तिशाली 'उच्चस्तरीय लोकपाल' गठन गर्ने।
- डिजिटल र ई-शासन: भनसुनबिना सेवा दिन 'मुहाररहित, कागजरहित र नगदरहित' (Faceless, Paperless, Cashless) प्रशासन प्रणाली र टाइम कार्ड लागू गर्ने।
- मेरिटोक्रेसी: कर्मचारीतन्त्रमा योग्यता (Merit) र नतिजा (Performance) का आधारमा प्रोत्साहन दिने र दलगत भागबण्डा अन्त्य गर्ने।
३.
विदेश/परराष्ट्र नीति र कूटनीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- नेपाल दक्षिण एशियाको संवेदनशील भूराजनीतिक धरातलमा रहेको र विश्व शक्तिहरूको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले राष्ट्रिय नीतिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको।
- बाह्य हस्तक्षेपकारी गतिविधिका कारण राष्ट्रको स्वाधीनता र स्वाभिमानमा आँच आउन सक्ने खतरा महसुस भएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सन्तुलित नीति: पञ्चशीलको सिद्धान्त र असंलग्नताका आधारमा राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राखी सन्तुलित परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्ने।
- आर्थिक कूटनीति: वैदेशिक लगानी, निर्यात प्रवर्द्धन र प्रविधि हस्तान्तरणका लागि आर्थिक कूटनीतिलाई प्राथमिकता दिने।
- सीमा समाधान: लिम्पियाधुरा, कालापानी जस्ता सीमा विवाद कूटनीतिक वार्ता र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका आधारमा समाधान गर्ने।
आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास
अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, उद्योग, कृषि, ऊर्जा र पर्यटन
१.
आर्थिक नीति, वृद्धिदर र राष्ट्रिय लक्ष्य
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- नेपालको अर्थतन्त्र दलाल तथा नोकरशाही पुँजीवादको घेरामा परेको।
- व्यापार घाटा चुलिएको र अर्थतन्त्र आयातमा अत्यधिक निर्भर रहेको।
- उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानीको कमी र परनिर्भरता बढ्दो रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र: 'आत्मनिर्भर नेपाल, आत्मनिर्भर नेपाली' को राष्ट्रिय अभियान सञ्चालन गर्ने।
- उत्पादन वृद्धि: आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धन गर्ने गरी उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी केन्द्रित गर्ने।
२.
पूर्वाधार विकास (यातायात, सहरीकरण र निर्माण)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विकास निर्माणका कामहरू सुस्त र लागत बढी हुने गरेको।
- सडक पूर्वाधारको गुणस्तर कमजोर रहेको र सहरी क्षेत्रमा अव्यवस्थित बसोबास तथा प्रदूषणको समस्या रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- गुणस्तरीय पूर्वाधार: आधुनिक र बलियो पूर्वाधार निर्माणका लागि 'राष्ट्रिय यातायात गुरुयोजना' कार्यान्वयन गर्ने।
- सहरीकरण: सुविधासम्पन्न नयाँ सहरहरू (Smart Cities) विकास गर्ने र एकीकृत बस्ती निर्माणमा जोड दिने।
३.
उद्योगधन्दा, व्यापार र लगानी
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरूको विकास हुन नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- रुग्ण उद्योग पुनःसञ्चालन: बन्द भएका रुग्ण उद्योगहरूलाई सार्वजनिक-निजी साझेदारी वा सहकारी मोडेलमा पुनःसञ्चालन गर्ने।
- स्वदेशी उद्योग: 'मेक इन नेपाल' अभियानमार्फत स्वदेशी उत्पादनको खपतलाई प्रोत्साहित गर्ने।
४.
कृषि, पशुपालन र भू-उपयोग
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- कृषि क्षेत्र उपेक्षित र निर्वाहमुखी रहेको।
- - बाँझो जमिन बढ्दै गएको र कृषिमा आधुनिकीकरणको अभाव रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- कृषि क्रान्ति: कृषिलाई उद्योगसँग जोड्ने र ५ वर्षभित्र खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बन्ने।
- बीमा र अनुदान: वास्तविक किसानलाई परिचयपत्रका आधारमा सहुलियत दरमा मल, बीउ र कृषि बीमा उपलब्ध गराउने।
५.
ऊर्जा (जलविद्युत उत्पादन, खपत र निर्यात)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- प्रतिव्यक्ति विद्युत् खपत न्यून रहेको र विद्युत् चुहावटको समस्या विद्यमान रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- हरित ऊर्जा: १० वर्षमा २०,००० मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिने।
- स्वदेशी खपत: उद्योग र घरायसी प्रयोजनमा विद्युत् खपत बढाउन विद्युतीय चुल्हो र सवारी साधनमा सहुलियत दिने।
६.
पर्यटन प्रवर्द्धन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पर्यटकीय पूर्वाधार र ब्रान्डिङको कमीले गर्दा पर्यटनबाट सोचेजति लाभ लिन नसकिएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- संस्कृति र पर्यटन: नेपाललाई 'विश्वको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य' बनाउन नयाँ पर्यटकीय करिडोरहरू विकास गर्ने।
सामाजिक क्षेत्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र न्याय
१.
शिक्षा प्रणाली, प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धान
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- शिक्षा प्रणाली जीवनोपयोगी र उत्पादनसँग जोडिन नसकेको ।
- प्राविधिक शिक्षा महँगो र आम नागरिकको पहुँचभन्दा बाहिर रहेको ।
- विद्यालय छाड्ने दर उच्च रहेको र शैक्षिक बेरोजगारी समस्याका रूपमा रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निःशुल्क शिक्षा: माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा पूर्णतः निःशुल्क र गुणस्तरीय बनाउने ।
- प्राविधिक शिक्षा: प्रत्येक पालिकामा कम्तीमा एक प्राविधिक शिक्षालय स्थापना गरी 'काम गर्दै पढ्दै' गर्ने व्यवस्था मिलाउने ।
२.
जनस्वास्थ्य सेवा र स्वास्थ्य बीमा
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वास्थ्य सेवा निकै महँगो भएको र साधारण बिरामी पर्दा पनि नागरिक ऋणमा डुब्नुपर्ने अवस्था रहेको ।
- - सरकारी अस्पतालहरूमा उपकरण र दक्ष जनशक्तिको अभाव रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निःशुल्क उपचार: क्यान्सर, मिर्गौला जस्ता जटिल रोगको उपचार पूर्णतः निःशुल्क गर्ने ।
- बीमा सुधार: स्वास्थ्य बीमाको दायरा बढाएर १० लाख पुर्याउने र सबै नागरिकलाई अनिवार्य समेट्ने ।
३.
रोजगारी सिर्जना र श्रम/वैदेशिक रोजगार नीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशमा उचित रोजगारीको अभावले ऊर्जावान् युवा जनशक्ति पलायन भइरहेको ।
- अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरू श्रम शोषण र असुरक्षाको सिकार भइरहेका ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- प्रधानमन्त्री स्वरोजगार: 'एक परिवार, एक रोजगार' अभियान सञ्चालन गर्ने र युवालाई विना धितो विउ पुँजी दिने ।
- मर्यादित श्रम: न्यूनतम पारिश्रमिकलाई बजार भाउअनुसार पुनरावलोकन गर्ने र सबैलाई सामाजिक सुरक्षामा ल्याउने ।
४.
सामाजिक सुरक्षा र कल्याण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विपन्न, अपाङ्गता भएका र असहाय नागरिकहरूले राज्यबाट पाउने सुरक्षा पर्याप्त र सम्मानजनक नभएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- भत्ता वृद्धि: वृद्ध भत्ता र सामाजिक सुरक्षा भत्तालाई समयसापेक्ष वृद्धि गरी बैंकमार्फत घरदैलोमै पुर्याउने ।
५.
सामाजिक न्याय, समावेशिता र सङ्क्रमणकालीन न्याय
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- समाजमा जातीय, क्षेत्रीय र लैङ्गिक विभेद अझै पनि अवशेषका रूपमा बाँकी रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- विभेदमुक्त समाज: जातीय विभेद गर्नेलाई कडा कारबाही गर्ने र समावेशितालाई वास्तविक अर्थमा लागू गर्ने ।
- न्याय प्राप्ति: सङ्क्रमणकालीन न्यायका बाँकी कामलाई पीडितमैत्री हुने गरी ६ महिनाभित्र टुङ्ग्याउने ।
६.
खेलकुद विकास र खेलाडी प्रोत्साहन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- खेलकुदलाई केवल मनोरञ्जनका रूपमा हेरिएको र खेलाडीहरूको वृत्तिविकासको ग्यारेन्टी नभएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- खेल ग्राम: प्रत्येक जिल्लामा 'खेल ग्राम' र सुविधासम्पन्न रंगशाला निर्माण गर्ने ।
७.
कला, संस्कृति र सम्पदा संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पश्चिमा सांस्कृतिक अतिक्रमणका कारण मौलिक संस्कृति र भाषाहरू संकटमा पर्दै गएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- बहुभाषिक नीति: मातृभाषामा शिक्षा दिने व्यवस्थालाई प्रभावकारी बनाउने र सम्पदाको पुनरुत्थान गर्ने ।
प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा वातावरण
डिजिटल रूपान्तरण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक स्रोतको दोहन
१.
सञ्चार, सूचना प्रविधि र डिजिटल रूपान्तरण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- युवा जनशक्ति ठूलो सङ्ख्यामा वैदेशिक रोजगारीमा पलायन भइरहेको।
- डिजिटल साक्षरता र प्रविधिमैत्री शिक्षाको अभाव रहेको।
- सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, गलत सूचना र घृणात्मक अभिव्यक्ति (Hate Speech) एउटा चुनौती बनेको।
- सञ्चारकर्मी र मिडिया संस्थामाथि दमन, आक्रमण र हस्तक्षेप हुने गरेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- डिजिटल नेपाल र ई-शासन: सार्वजनिक सेवालाई 'मुहाररहित, कागजरहित र नगदरहित' बनाउन डिजिटल र ई-शासन ब्लूप्रिन्ट लागू गर्ने।
- एआई र उदीयमान प्रविधि: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डाटा साइन्स र साइबर सुरक्षामा युवालाई दक्ष बनाउन राष्ट्रिय कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
- आईटी पार्क र इनोभेसन: प्रत्येक प्रदेशमा टेक्नोलोजी पार्क र इनोभेसन केन्द्र स्थापना गर्ने र युवा वैज्ञानिकलाई अनुसन्धान अनुदान दिने।
- प्रेस स्वतन्त्रता: सञ्चार क्षेत्रमा राजनीतिक हस्तक्षेप अन्त्य गरी मिडियालाई स्वतन्त्र र उत्तरदायी बनाउने।
२.
जलवायु परिवर्तन र वातावरण संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाल पग्लिने र पारिस्थितिक प्रणालीमा गम्भीर जोखिम उत्पन्न भएको।
- वन क्षेत्रको अवैध अतिक्रमण, दोहन र डढेलोका कारण वातावरणीय सन्तुलन बिग्रिएको।
- तराई-मधेस क्षेत्रमा मरुभूमीकरण र डुबानको जोखिम बढ्दो रहेको।
- प्राकृतिक विपद् (बाढी, पहिरो, भूकम्प) बाट हुने जनधनको क्षति न्यूनीकरण गर्ने पूर्वसूचना प्रणालीको कमी रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- जलवायु कूटनीति: 'हिमाल बचाऔँ' अभियान सञ्चालन गर्ने र जलवायु सङ्कटको मुद्दालाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गरी क्षतिपूर्ति कोषको उपयोग गर्ने।
- नेट जिरो र हरित ऊर्जा: सन् २०४५ सम्म 'नेट जिरो' उत्सर्जनको लक्ष्य हासिल गर्न नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग बढाउने र कार्बन व्यापारको कानुनी आधार तयार गर्ने।
- चुरे संरक्षण: तराई-मधेस जोगाउन चुरे र शिवालिक क्षेत्रको संरक्षण गर्ने र वन क्षेत्रमा 'एक सामुदायिक वन, एक उद्यम' कार्यक्रम चलाउने।
- विपद् पूर्वसूचना: एआई र डिजिटल प्रविधिमा आधारित विपद् पूर्वसूचना प्रणाली विकास गरी जोखिमयुक्त बस्ती स्थानान्तरण गर्ने।
