राजनीतिक, प्रशासनिक तथा वैदेशिक मामिला
शासन, सुशासन र परराष्ट्र नीति
१.
शासकीय स्वरूप र संविधान संशोधन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- वर्तमान शासकीय स्वरूपले देशमा स्थिरता र विकास दिन नसकेको।
- - राज्य सत्तामा सबै वर्ग र समुदायको समानुपातिक पहुँच नभएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- प्रत्यक्ष निर्वाचित राष्ट्रपति: बालिग मताधिकारद्वारा प्रत्यक्ष चुनिने कार्यकारी राष्ट्रपति हुने व्यवस्था गर्ने (एक कार्यकाल ५ वर्षको हुने र २ पटकभन्दा बढी हुन नपाउने) ।
- समानुपातिक संसद: प्रतिनिधि सभामा प्रदेशको जनसङ्ख्याको अनुपातमा पूर्ण समानुपातिक प्रतिनिधित्व रहने व्यवस्था गर्ने ।
- प्रदेश संरचना सुधार: प्रदेशमा आवश्यकताभन्दा बढी मन्त्रालयहरू कटौती गरी विभागीय संरचना बनाउने ।
२.
सुशासन, सार्वजनिक प्रशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- देशमा भ्रष्टाचार र बेइमानी व्याप्त रहेको ।
- प्रशासन ढिलासुस्ती र झन्झटिलो रहेको ।
- कर्मचारीतन्त्रमा अत्यधिक राजनीतिकरण र युनियनबाजी भएको ।
- स्रोत नखुलेको र अवैध सम्पत्ति थुपार्ने प्रवृत्ति रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- गैर-राजनीतिक प्रशासन: कर्मचारी, प्रहरी र न्यायपालिकालाई पूर्ण रूपमा राजनीतिक हस्तक्षेप र युनियनमुक्त बनाउने ।
- भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सम्पत्ति जफत: विना स्रोतको अवैध सम्पत्ति जफत गर्ने र सबैको आर्थिक कारोबारको 'डिजिटल रेकर्ड' राख्ने ।
- राष्ट्रिय न्यायालय र नागरिक आयोग: सुशासनको प्रत्याभूतिका लागि 'नागरिक आयोग' र देशद्रोही तथा भ्रष्टाचारीहरूलाई कारबाही गर्न 'राष्ट्रिय न्यायालय' गठन गर्ने ।
३.
विदेश/परराष्ट्र नीति र कूटनीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विश्वव्यापीकरणको नाममा ठूला देशहरूले साना देशहरूमाथि सांस्कृतिक, व्यापारिक र राजनीतिक हस्तक्षेप गरिरहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- असंलग्न नीति: सबै देशहरूसँग समदूरी र समनिकटताको नीति लिने। महाशक्तिहरूबीचको युद्धमा कुनै पक्षमा नउभिने र नेपाली भूमि प्रयोग गर्न नदिने ।
- INGO खारेजी: विदेशी शक्ति केन्द्रहरू हावी गराउने सबै INGO हरूलाई खारेज गरी स्वदेशी संघसंस्थाहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने ।
आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास
अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, उद्योग, कृषि, ऊर्जा र पर्यटन
१.
आर्थिक नीति, वृद्धिदर र राष्ट्रिय लक्ष्य
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- देशको अर्थतन्त्र चरम परनिर्भर रहेको र वैदेशिक ऋणको भार बढ्दै गएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- हर्कवाद र श्रम संस्कृति: 'हर्कवाद' (प्रकृति, संस्कृति र प्रविधिको सन्तुलन) लाई मूल सिद्धान्त मानी शारीरिक श्रमलाई देशभक्तिपूर्ण कार्यको रूपमा स्थापित गर्ने।
- आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र: 'एक गाउँ एक उद्योग, एक व्यक्ति एक उद्यम' को नीति लागू गर्दै देशलाई आर्थिक रूपमा सार्वभौम र आत्मनिर्भर बनाउने।
२.
पूर्वाधार विकास (यातायात, सहरीकरण र निर्माण)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- खानेपानी, सडक र सिँचाइ जस्ता आधारभूत विकास निर्माणका लागि पनि विदेशी ऋण र ठेकेदारमाथि अत्यधिक निर्भर हुनुपरेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- श्रमदान महाअभियान: सडक, सिँचाइ, र खानेपानी जस्ता सार्वजनिक पूर्वाधार निर्माणमा विदेशी ऋणको सट्टा 'श्रमदान' (स्वैच्छिक सामुदायिक श्रम) लाई सर्वोपरि माध्यम बनाउने।
३.
उद्योगधन्दा, व्यापार र लगानी
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- आयातमुखी बजारका कारण देशमा चरम व्यापार घाटा रहेको।
- ठूला देशहरूको 'डेब्ट ट्रयाप' (ऋणको पासो) मा फस्ने जोखिम रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- आर्थिक राष्ट्रवाद: व्यापार घाटा सन्तुलनमा ल्याउन आर्थिक राष्ट्रवादको नीति अंगाल्ने।
- श्रम-आधारित लगानी: वैदेशिक लगानी भित्र्याउँदा उच्च ब्याजदरको ऋणको सट्टा प्रविधि हस्तान्तरण र 'श्रम-आधारित' संयुक्त लगानीलाई मात्र सर्तसहित अनुमति दिने।
४.
कृषि, पशुपालन र भू-उपयोग
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशमै सहजै उत्पादन हुन सक्ने तरकारी र आधारभूत खाद्यान्नसमेत विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था रहेको।
- मौलिक र रैथाने बीउबिजनहरू लोप हुँदै गएका।
समाधानका उपाय (Prescription)
- आयातमा प्रतिबन्ध: नेपालमै उत्पादन हुन सक्ने कृषि उपजहरू (जस्तै: तरकारी र खाद्यान्न) को आयातमा उच्च भन्सार दर लगाउने वा पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने।
- रैथाने संरक्षण: 'जय माटो' अभियानअन्तर्गत प्राङ्गारिक (Organic) खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्ने र आदिवासी जनजातिका परम्परागत ज्ञान तथा रैथाने बीउबिजनको जगेर्ना गर्ने।
५.
ऊर्जा (जलविद्युत उत्पादन, खपत र निर्यात)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- ऊर्जा क्षेत्रको विकास सुस्त रहेको र राष्ट्रिय विद्युतीकरणको लक्ष्य पूरा नभएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- राष्ट्रिय विद्युतीकरण: जलविद्युतको विस्तार र सम्पूर्ण देशको विद्युतीकरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्ने।
६.
पर्यटन प्रवर्द्धन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- - प्रकृति, संस्कृति र प्रविधिबीचको सन्तुलन बिग्रिएकोले पर्यटन र स्थानीय जनजीविका जोडिन नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- प्रकृति र संस्कृति: प्रकृति संरक्षण (जस्तै: बृहत् वृक्षारोपण अभियान) सँगै मौलिक संस्कृतिलाई पर्यटनसँग जोडेर स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्ने।
सामाजिक क्षेत्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र न्याय
१.
शिक्षा प्रणाली, प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धान
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- शिक्षा जीवनोपयोगी नभएको र सैद्धान्तिक शिक्षाले पढेपछि बेरोजगार हुने अवस्था सिर्जना गरेको ।
- शिक्षा पैसा कमाउने माध्यम मात्र बनेको र शिक्षकहरू पढाउने भन्दा राजनीतिमा बढी संलग्न हुने गरेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- व्यवहारिक शिक्षा: हप्तामा ३ दिन मात्र पढाउने र बाँकी ४ दिन उत्पादन, निर्माण र सीपमूलक कार्यमा विद्यार्थीलाई लगाउने । कक्षा १० सम्ममा आफैंले खाने खाना पकाउन र लगाउने लुगा सिलाउन निपुण बनाउने ।
- सैनिक तालिम र सीप: सिकर्मी, बिजुली, र ड्राइभिङ जस्ता तालिम अनिवार्य गर्ने र कक्षा १२ पास गरेपछि उच्च शिक्षाअघि अनिवार्य ६ महिना सैनिक/हतियार तालिम दिने ।
- राजनीतिमुक्त शिक्षक: शिक्षकहरूलाई पार्टीको सदस्यता नदिने र कुनै पनि राजनीतिक गतिविधिमा सामेल हुन नदिने ।
२.
जनस्वास्थ्य सेवा र स्वास्थ्य बीमा
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- नेताहरू राज्यको खर्चमा विदेश गएर उपचार गराउने तर देशको स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर कमजोर रहेको ।
- रोग लाग्न नदिने भन्दा पनि रोग लागेपछि मात्र उपचार खोज्ने परिपाटी रहेको ।
- गरिब, मजदुर र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच नभएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- स्वदेशमै उपचार: नेताहरूको विदेशमा उपचार गर्ने चलन अन्त्य गरी स्वदेशी स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर वृद्धि गर्ने ।
- निःशुल्क र निरोधात्मक सेवा: रोग लाग्न नदिने 'निरोधात्मक' उपायमा जोड दिने । आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क गर्ने र अनिवार्य श्रमदान गर्नेहरूलाई निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा दिने । गरिब र मजदुरलाई बीमा वा निःशुल्क उपचारको व्यवस्था गर्ने ।
३.
रोजगारी सिर्जना र श्रम/वैदेशिक रोजगार नीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- समाजमा शारीरिक श्रम र काम गर्नेलाई सानो सम्झने तथा अपमान गर्ने मनोविज्ञान रहेको ।
- श्रम क्षेत्रमा ठगी र शोषण हुने गरेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- अनिवार्य श्रम र स्वरोजगार: 'एक घर एक स्वरोजगार' नीति लागू गर्ने र सबै नागरिकलाई अनिवार्य श्रम संस्कृतिसँग जोड्ने ।
- श्रम आयोग र भत्ता: श्रम सम्बन्धी नीति लागू गर्न 'श्रम आयोग' गठन गर्ने र बेरोजगार भत्ताको व्यवस्था गर्ने ।
- स्वदेशी उद्यम: विदेशबाट फर्केका युवाहरूलाई स्वदेशमै लगानी गरी उद्यमी बन्न प्रेरित गर्ने ।
४.
सामाजिक सुरक्षा र कल्याण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- समाजमा जातीय, लैङ्गिक र वर्गीय विभेदहरू कायमै रहेको ।
- मानव तस्करी, जबर्जस्ती करणी, लागुऔषध दुर्व्यसन र बालश्रम जस्ता गम्भीर सामाजिक विकृतिहरू रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- समावेशी र समान अधिकार: सबै राज्य निकायमा महिलाको ५०% सहभागिता सुनिश्चित गर्ने । तेस्रो लिङ्गी र समलिङ्गीहरूलाई कानुनी र सामाजिक न्याय दिने ।
- सामाजिक सुरक्षा: वृद्धवृद्धा, एकल महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सुरक्षा भत्ता दिने ।
- बाल संरक्षण: सडक बालबालिकाको तत्काल उद्धार गरी पुनर्स्थापना गर्ने र बालश्रम पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने ।
प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा वातावरण
डिजिटल रूपान्तरण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक स्रोतको दोहन
१.
सञ्चार, सूचना प्रविधि र डिजिटल रूपान्तरण (एआई सहित)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- अटोमोबाइल्स र इलेक्ट्रोनिक्स सामग्रीहरूमा देश पूर्ण रूपमा आयातमुखी रहेको ।
- अवैध पैसाको कारोबार र वित्तीय अपारदर्शिता हुने गरेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- आविष्कार र उत्पादन: देशैभरि आविष्कार केन्द्रहरू खोल्ने, मौलिक प्रविधिको प्रवर्द्धन गर्ने र आयातित इलेक्ट्रोनिक्स तथा अटोमोबाइल्सलाई रोकी आफ्नै उत्पादनमा जोड दिने ।
- डिजिटल मनी: अवैध आर्थिक कारोबार रोक्न 'डिजिटल मनी' प्रविधिको प्रयोग गर्ने र सबै नागरिकको आर्थिक कारोबारको डिजिटल रेकर्ड राख्ने ।
- सञ्चार र मिडिया: सञ्चार माध्यमहरूको सञ्चालनमा आधुनिक प्रविधि अपनाउने र सबै मिडियालाई निष्पक्ष एवं राष्ट्रप्रति जिम्मेवार बनाउने ।
२.
जलवायु परिवर्तन, विपद् व्यवस्थापन र वातावरण/चुरे संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- प्राकृतिक स्रोतहरूको अनियन्त्रित दोहन भइरहेको ।
- बाढी, पहिरो र खोलानाला कटानले खेतबारी बगाउने र मरुभूमीकरणको जोखिम बढेको ।
- ग्लोबल वार्मिङ र जलवायु परिवर्तनका कारण वातावरणीय सङ्कट उत्पन्न भएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- प्रकृतिमैत्री विकास र कार्बन नियन्त्रण: वातावरण बिग्रने गरी कुनै पनि योजना लागू नगर्ने, प्रकृतिमैत्री योजनाहरू मात्र बनाउने र जलवायु परिवर्तन रोक्न कार्बन उत्सर्जन नियन्त्रण गर्ने ।
- वृक्षारोपण र मरुभूमीकरण रोकथाम: व्यापक वृक्षारोपण अभियान सञ्चालन गरी मरुभूमीकरण हुन नदिने ।
- विपद् र स्रोत व्यवस्थापन: बाढी पहिरो नियन्त्रण गर्ने र प्राकृतिक स्रोतको दोहन गर्ने नीति पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने ।
- संरक्षण: खोलाखोल्सीले खेतबारी नबगाओस् भन्नका लागि संरक्षणका उपाय अपनाउने र राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु आरक्षणमा सुधार ल्याउने ।
