राजनीतिक, प्रशासनिक तथा वैदेशिक मामिला
शासन, सुशासन र परराष्ट्र नीति
१.
शासकीय स्वरूप र संविधान संशोधन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- वर्तमान संविधान र यस अन्तर्गतको निर्वाचन प्रणालीले मुलुकको समस्या समाधान गर्नुको सट्टा अझ जटिल बनाएको ।
- लोकतन्त्रको नाममा लुटतन्त्र र निषेधको राजनीति हावी भएको ।
- राष्ट्रिय एकताका आधारहरू भत्काइएको, पहिचान समाप्ति उन्मुख रहेको र सनातन धर्म संस्कृतिमाथि प्रहार भएको ।
- वर्तमान खर्चिलो र अस्थिर निर्वाचन प्रणाली रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- राजसंस्था र हिन्दु राष्ट्र: अभिभावकीय संस्थाको रूपमा राजसंस्था र सर्वधर्म समभाव पूर्ण धार्मिक स्वतन्त्रतासहितको वैदिक सनातन धर्म सापेक्ष हिन्दु राष्ट्र स्थापना गर्ने ।
- प्रदेश खारेजी: प्रदेशको खारेजी गरी केन्द्र र बलियो स्थानीय तह भएको दुई तहको शासकीय संरचना र गैरदलीय स्थानीय तह बनाउने ।
- संवर्धनवाद: सनातन धर्म, संस्कृति र परम्पराको रक्षा गर्दै राष्ट्र निर्माण गर्ने 'संवर्धनवाद' लाई वैचारिक दर्शनका रूपमा अङ्गीकार गर्ने ।
२.
सुशासन, सार्वजनिक प्रशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सर्वत्र चरम भ्रष्टाचार र कुशासन व्याप्त रहेको ।
- कार्यकर्ता व्यवस्थापनका लागि सरकारको तह र आकार वृद्धि गरिएको र राज्यका संयन्त्रहरू पार्टीकरणको चपेटामा परेका ।
- सरकारी सेवामा "चिनेको मान्छे, भनसुन र टेबलमुनिको संस्कृति" कायम रहेको ।
- सार्वजनिक खरिद र विकास निर्माणमा ढिलासुस्ती, लापरवाही र नीतिगत भ्रष्टाचार रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सम्पत्ति छानबिन: उच्चस्तरीय नागरिक आयोग गठन गरी २०४६ पछिका उच्चपदस्थ नेता तथा कर्मचारीहरूको सम्पत्ति छानबिन गरी अवैध सम्पत्ति जफत गर्ने ।
- सुशासन ऐन: सूचना दिनेलाई संरक्षण गर्न 'सूचक संरक्षण ऐन' र स्वार्थको द्वन्द्व (Conflict of interest) सम्बन्धी कानुन जारी गर्ने ।
- न्यायपालिका पुनर्संरचना: न्यायपालिकालाई पूर्ण न्यायिक बनाउन पुनर्संरचना र पुनर्नियुक्तिको व्यवस्था गर्ने ।
- ई-गभर्नेन्स: एकद्वार प्रणालीमार्फत सबै सरकारी सेवा अनलाइन (पेपरलेस) बनाउने ।
३.
विदेश/परराष्ट्र नीति र कूटनीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- वैदेशिक हस्तक्षेप डरलाग्दो ढङ्गले बढेको ।
- मुलुकको आन्तरिक मामलामा वैदेशिक हस्तक्षेप हुने गरेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- नेपाल प्रथम: "नेपाल प्रथम, नेपाली प्रथम" को मान्यतामा आधारित असंलग्न र पञ्चशीलको सिद्धान्तअनुरूपको परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्ने ।
- असमान सन्धि खारेज: सबै प्रकारका असमान सन्धि र सम्झौता खारेज गर्ने ।
- शान्ति क्षेत्र: नेपाल शान्ति क्षेत्रको प्रस्तावलाई पुनर्जीवित गर्ने ।
आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास
अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, उद्योग, कृषि, ऊर्जा र पर्यटन
१.
आर्थिक नीति, वृद्धिदर र राष्ट्रिय लक्ष्य
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- मुलुक निरन्तर आयातमुखी अर्थतन्त्र र चरम व्यापार घाटामा फसेको।
- उत्पादनशील क्षेत्र कमजोर हुँदा युवा जनशक्ति पलायन भएको र अर्थतन्त्र पूर्णतः रेमिट्यान्समा निर्भर रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र: 'स्वाधीन र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र' निर्माण गर्ने। दोहोरो अङ्कको (Double-digit) आर्थिक वृद्धिदर हासिल गर्ने लक्ष्य लिने।
- लगानीमैत्री कर: कर प्रणालीलाई सरल र लगानीमैत्री बनाउने तथा अनुत्पादक सरकारी खर्च कटौती गर्ने।
२.
पूर्वाधार विकास (यातायात, सहरीकरण र निर्माण)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विकास निर्माणका काममा चरम ढिलासुस्ती, नीतिगत भ्रष्टाचार र कमिसनतन्त्र हावी भएको।
- निर्माण भएका पूर्वाधारहरू पनि गुणस्तरहीन हुने र अल्पायुमै बिग्रिने गरेका।
समाधानका उपाय (Prescription)
- गौरवका आयोजना: 'राष्ट्रिय गौरवका आयोजना' हरू समयमै र तोकिएको लागतमा सम्पन्न गर्ने।
- सडक र यातायात: हुलाकी राजमार्ग, मध्यपहाडी लोकमार्ग र पूर्व-पश्चिम रेलमार्ग निर्माणलाई तीव्रता दिने।
३.
उद्योगधन्दा, व्यापार र लगानी
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशी उद्योगहरू राज्यको संरक्षण अभावमा बन्द भएका (रुग्ण अवस्थामा पुगेका)।
- लगानीमैत्री वातावरण र नीतिको अभावमा पुँजी पलायन भएको र बजारमा बिचौलियाको बिगबिगी रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- उद्योग पुनःसञ्चालन: बन्द भएका राष्ट्रिय उद्योगहरू (जस्तै: भृकुटी कागज कारखाना, गोरखकाली रबर उद्योग) सार्वजनिक-निजी साझेदारीमा पुनः सञ्चालनमा ल्याउने।
- स्थानीय उद्यम: हरेक स्थानीय तहमा 'एक वडा, एक उद्योग' स्थापना गरी रोजगारी सिर्जना गर्ने।
४.
कृषि, पशुपालन र भू-उपयोग
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- कृषियोग्य उर्वर जमिनको जथाभावी खण्डीकरण (प्लटिङ) र अतिक्रमण भएको।
- किसानले समयमा मल, बीउ र सिँचाइ नपाएको तथा कृषि पेसा केवल निर्वाहमुखी मात्र भएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- प्लटिङमा रोक: कृषियोग्य जमिनको खण्डीकरण (प्लटिङ) पूर्ण रूपमा रोक्ने र भू-उपयोग नीति कडाइका साथ लागू गर्ने।
- कृषि आधुनिकीकरण: 'एक गाउँ, एक उत्पादन' नीति लागू गर्ने। किसानलाई समयमै मल, सर्वसुलभ सिँचाइ र सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउने।
५.
ऊर्जा (जलविद्युत उत्पादन, खपत र निर्यात)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- अथाह जलस्रोतको सम्भावना भए पनि राष्ट्रिय पुँजी निर्माण र देशको औद्योगिकीकरणमा यसको भरपुर उपयोग हुन नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निःशुल्क विद्युत्: विपन्न परिवारलाई निश्चित युनिट (जस्तै: न्यूनतम ३० युनिटसम्म) विद्युत् निःशुल्क उपलब्ध गराउने।
- स्वदेशी लगानी: ठूला जलविद्युत आयोजनाहरू स्वदेशी लगानीमै निर्माण गर्न विशेष प्राथमिकता दिने।
६.
पर्यटन प्रवर्द्धन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- नेपालको अद्वितीय धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक पर्यटनको सम्भावनालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उचित ब्रान्डिङ र मार्केटिङ गर्न नसकिएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- धार्मिक पर्यटन: नेपाललाई 'विश्वको प्रमुख धार्मिक तथा आध्यात्मिक पर्यटन केन्द्र' का रूपमा विकास गर्ने।
- धार्मिक सर्किट: पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, जनकपुर र मुक्तिनाथलाई समेटेर 'धार्मिक सर्किट' निर्माण गर्ने र सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने।
सामाजिक क्षेत्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र न्याय
१.
शिक्षा प्रणाली, प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धान
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- शिक्षा क्षेत्रमा चरम दलीयकरण (राजनीतिकरण), व्यापारीकरण र माफियाकरण हावी भएको।
- आधुनिक शिक्षासँगै नैतिक र आध्यात्मिक शिक्षाको अभावले युवाहरूमा सांस्कृतिक विचलन आएको र बेरोजगारी बढेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- राजनीतिमुक्त शिक्षा र निःशुल्कता: विद्यालय र विश्वविद्यालयलाई पूर्ण रूपमा राजनीतिमुक्त (Depoliticized) बनाउने। कक्षा १२ सम्मको शिक्षा पूर्ण निःशुल्क गर्ने।
- नैतिक र संस्कृत शिक्षा: विद्यालय तहको पाठ्यक्रममा नैतिक शिक्षा, योग, ध्यान र संस्कृत विषय अनिवार्य गर्ने।
२.
जनस्वास्थ्य सेवा र स्वास्थ्य बीमा
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वास्थ्य सेवा आम गरिब र सर्वसाधारणको पहुँचभन्दा बाहिर र अत्यन्त महँगो भएको।
- गाउँघरमा आधारभूत स्वास्थ्य सुविधा, उपकरण र विशेषज्ञ डाक्टरको चरम अभाव रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निःशुल्क स्वास्थ्य बीमा: सबै नेपाली नागरिकलाई निःशुल्क र अनिवार्य स्वास्थ्य बीमाको व्यवस्था गर्ने।
- पूर्वाधार विकास: प्रत्येक वडामा सुसज्जित स्वास्थ्य चौकी र प्रदेश स्तरमा सुविधासम्पन्न अस्पताल निर्माण गर्ने, क्यान्सर र मिर्गौला जस्ता जटिल रोगको उपचार निःशुल्क गर्ने।
३.
रोजगारी सिर्जना र श्रम/वैदेशिक रोजगार नीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशमा रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्योगधन्दा कलकारखाना नहुँदा लाखौं ऊर्जावान् युवा जनशक्ति विदेश पलायन हुन बाध्य भएको।
- देशको अर्थतन्त्र पूर्णतः रेमिट्यान्समा निर्भर हुने तर युवाको पसिनाको सम्मान नहुने अवस्था रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- स्वदेशी रोजगारी: कृषि, पर्यटन र जलस्रोतको विकासमार्फत स्वदेशमै 'एक घर, एक रोजगार' को नीति लागू गर्ने।
- युवा सीप विकास: प्राविधिक तथा व्यावसायिक तालिम केन्द्रहरू स्थापना गरी वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाहरूलाई अनिवार्य सीपमूलक तालिम दिने।
४.
सामाजिक सुरक्षा र कल्याण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विपन्न, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले राज्यको तर्फबाट पाउनुपर्ने यथोचित संरक्षण र सम्मानजनक जीवनयापनको ग्यारेन्टी नपाएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- भत्ता वृद्धि: ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको सामाजिक सुरक्षा भत्तामा महँगीको अनुपातमा समयसापेक्ष वृद्धि गर्ने।
५.
सामाजिक न्याय, समावेशिता र सङ्क्रमणकालीन न्याय
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- समाजमा छुवाछुत, महिला हिंसा र बालश्रम जस्ता कुरीतिहरू पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन नसकेको।
- सीमान्तकृत र पिछडिएका वर्गको राज्यको मूल प्रवाहमा अर्थपूर्ण सहभागिता नभएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- शून्य सहनशीलता: भ्रूण हत्या, छुवाछुत, महिला हिंसा र भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता (Zero Tolerance) को नीति लिने।
- समान अवसर: सबै जातजाति र वर्गलाई समान अवसर प्रदान गर्दै समावेशी विकासको मोडल अपनाउने।
६.
खेलकूद विकास र खेलाडी प्रोत्साहन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- खेलकुद क्षेत्रलाई राज्यले प्राथमिकता नदिएको र खेलाडीहरूको वृत्तिविकास तथा भविष्य सुरक्षित नभएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- पूर्वाधार र पेन्सन: प्रत्येक पालिकामा आधुनिक खेल मैदान निर्माण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय पदक विजेता खेलाडीहरूलाई आजीवन पेन्सनको व्यवस्था गर्ने।
७.
कला, संस्कृति र सम्पदा संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- योजनाबद्ध रूपमा लोभलालच देखाएर धर्मान्तरण गराउने कार्य तीव्र भएको।
- नेपालको मौलिक सनातन धर्म, संस्कृति, भाषा र परम्परामाथि चौतर्फी प्रहार भइरहेको र गुठी परम्परा मास्ने षड्यन्त्र भएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- र्मान्तरण निषेध र कारबाही: लोभलालच र भ्रममा पारेर गरिने धर्मान्तरणलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्दै कडा कानुनी कारबाही गर्ने।
- सनातन सम्पदा संरक्षण: गुरुकुल, मदरसा र गुम्बा शिक्षालाई राष्ट्रिय शिक्षा प्रणालीमा मूलप्रवाहीकरण गर्ने। गुठी जग्गाको संरक्षण गर्ने र देवनागरी लिपिको प्रवर्द्धन गर्ने।
प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा वातावरण
डिजिटल रूपान्तरण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक स्रोतको दोहन
१.
सञ्चार, सूचना प्रविधि र डिजिटल रूपान्तरण (एआई सहित)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सरकारी कामकाजमा अझै पनि परम्परागत र कागजी प्रक्रिया (Paper-based) हावी भएको, जसले गर्दा सेवा प्रवाहमा ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचार बढेको।
- सहर र गाउँबीच सूचना प्रविधि र इन्टरनेट पहुँचमा ठूलो असमानता (Digital Divide) रहेको।
- प्रविधिको विकासलाई युवा रोजगारी र नवप्रवर्तनसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न नसकिएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- ई-गभर्नेन्स (E-Governance): सम्पूर्ण सरकारी सेवा प्रवाहलाई एकद्वार प्रणालीमार्फत पूर्ण रूपमा अनलाइन र 'पेपरलेस' (Paperless) बनाउने।
- इन्टरनेट पहुँच: विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी र प्रमुख सार्वजनिक स्थलहरूमा निःशुल्क ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेट (Free Wi-Fi) उपलब्ध गराउने।
- प्रविधि र नवप्रवर्तन: युवाहरूलाई सूचना प्रविधि (IT) र नवप्रवर्तन (Innovation) मा तालिम दिने र आईटी स्टार्टअपहरूलाई सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउने।
२.
जलवायु परिवर्तन, विपद् व्यवस्थापन र वातावरण/चुरे संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवाको अनियन्त्रित र अवैध दोहनले चुरे क्षेत्रको विनाश भएको र तराईमा पानीका मुहान सुक्दै मरुभूमीकरणको जोखिम बढेको।
- बिनाअध्ययन जथाभावी खनिएका सडक (डोजरे विकास) र वन विनाशले बाढी, पहिरो र भूक्षयको प्रकोप बढाएको।
- जलवायु परिवर्तनका कारण हिमतालहरू फुट्ने जोखिम बढेको र यसको प्रत्यक्ष असर कृषि उत्पादनमा परेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- चुरे संरक्षण: चुरे क्षेत्रको संरक्षणलाई उच्च प्राथमिकता दिने र नदीजन्य पदार्थ (ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवा) को अवैध उत्खननमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने।
- हरित विकास र वृक्षारोपण: 'हरित सहर' को अवधारणा लागू गर्ने र व्यापक रूपमा वृक्षारोपण अभियान सञ्चालन गरी वन क्षेत्रको विस्तार गर्ने।
- विपद् पूर्वतयारी र व्यवस्थापन: प्राकृतिक विपद्को पूर्वसूचना प्रणालीलाई सुदृढ गर्ने र प्रत्येक स्थानीय तहमा प्रभावकारी विपद् व्यवस्थापन संयन्त्र, विपद् उद्धार सामग्री र कोष स्थापना गर्ने।
