राजनीतिक, प्रशासनिक तथा वैदेशिक मामिला
शासन, सुशासन र परराष्ट्र नीति
१.
शासकीय स्वरूप र संविधान संशोधन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विद्यमान संविधान कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्रले बहुमतको अहंकारका आधारमा जारी गरेको र यसले देशलाई दुई ध्रुवमा विभाजित गरेको।
- संविधानले पहिचान र सामर्थ्यका आधारमा राज्य पुनर्संरचनालाई बेवास्ता गरी केवल प्रशासनिक सङ्घवादलाई मात्र बढावा दिएको।
- विद्यमान शासकीय स्वरूप र न्याय प्रणालीलाई यथावत् राखेर सङ्घीय समाजवादी व्यवस्थाको जग बसाल्न नसकिने।
समाधानका उपाय (Prescription)
- संविधान पुनरावलोकन आयोग: संविधानविद्हरूको 'उच्चस्तरीय संविधान पुनरावलोकन आयोग' गठन गर्ने र त्यसको सुझावका आधारमा संविधान संशोधन वा पुनर्लेखन गर्ने।
- पहिचानमा आधारित सङ्घवाद: राष्ट्रिय पहिचानका आधारमा सङ्घीय र प्रादेशिक संरचना निर्माण गर्ने तथा न्याय प्रणालीलाई सङ्घीय स्वरूपमा पुनर्संरचना गर्ने।
- अधिकार र समानता: उत्पीडित समुदायको अधिकार सुनिश्चित गर्ने, नागरिकतामा रहेको लैङ्गिक विभेद अन्त्य गर्ने र समावेशी लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने।
२.
सुशासन, सार्वजनिक प्रशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वास्थ्य, शिक्षा र न्याय जस्ता आधारभूत सार्वजनिक सेवाहरूको निजीकरणका कारण देशमा भ्रष्टाचार, माफिया र बिचौलियाहरूको वर्चस्व कायम भएको।
- राज्यले सार्वजनिक सेवाबाट हात झिक्दा असमानता बढेको र नागरिकको गरिमा तथा सामाजिक न्याय संकटमा परेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- जनलोकपाल गठन: भ्रष्टाचार रोक्न र संवैधानिक निकायहरूलाई बलियो बनाउन 'जनलोकपाल' (Janlokpal) जस्ता निकायको गठन गर्ने।
- सार्वजनिक सेवामा राज्यको नेतृत्व: शिक्षा, स्वास्थ्य र न्यायलाई व्यापारिक वस्तु नबनाउने; राज्यले नै सबै नागरिकका लागि समान, गुणस्तरीय र जवाफदेही सार्वजनिक सेवा प्रणालीको नेतृत्व लिने।
- पारदर्शिता र युवाको भूमिका: नयाँ पुस्ता (Gen-Z) को मागअनुरूप शासनमा पूर्ण पारदर्शिता, डिजिटल सेवा प्रवाह र न्यायोचित अवसर सुनिश्चित गर्ने।
३.
विदेश/परराष्ट्र नीति र कूटनीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- राष्ट्रिय हित, स्वाधीनता, सीमा र पर्यावरण सुरक्षाका लागि सन्तुलित कूटनीति कायम राख्नुपर्ने चुनौती रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- राष्ट्रिय हित सर्वोपरि: देशको स्वाधीनता, सार्वभौमसत्ता, पर्यावरण सुरक्षा र आर्थिक विकासलाई सर्वोपरि राख्दै सबै मित्र राष्ट्रहरूसँग सुमधुर सम्बन्ध स्थापित गर्ने।
- सन्तुलित कूटनीति: शान्ति, स्थायित्व र आर्थिक विकासको दिशामा अघि बढ्न द्विपक्षीय तथा बहुपक्षीय सम्बन्धहरूको विस्तार गर्ने।
आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास
अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, उद्योग, कृषि, ऊर्जा र पर्यटन
१.
आर्थिक नीति, वृद्धिदर र राष्ट्रिय लक्ष्य
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- देशको अर्थतन्त्रमा 'दलाल तथा नोकरशाही पुँजीवाद' (Comprador Capitalism) हावी भएको र राष्ट्रिय पुँजीको विकास हुन नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सङ्घीय समाजवादी अर्थतन्त्र: न्यायोचित वितरणसहितको 'सङ्घीय समाजवादी अर्थतन्त्र' निर्माण गर्ने।
- तीनखम्बे अर्थनीति: सार्वजनिक, सहकारी र निजी क्षेत्रको सहभागितामा राष्ट्रिय पुँजीको विकास गर्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्ने।
२.
पूर्वाधार विकास (यातायात, सहरीकरण र निर्माण)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पूर्वाधार विकासमा चरम क्षेत्रीय असमानता रहेको (विशेषगरी मधेस/तराई र कर्णाली जस्ता क्षेत्र उपेक्षित रहेको)।
- विकास निर्माणका आयोजनाहरूमा ढिलासुस्ती, कमिसनतन्त्र र गुणस्तरहीन काम हुने गरेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सन्तुलित क्षेत्रीय विकास: हुलाकी राजमार्गको पूर्ण स्तरोन्नति र मधेस-पहाड जोड्ने रणनीतिक सडक सञ्जाल निर्माणलाई प्राथमिकता दिने।
- व्यवस्थित सहरीकरण: प्रदेश र स्थानीय तहका केन्द्रहरूलाई व्यवस्थित र आधुनिक सहरका रूपमा विकास गर्ने।
३.
उद्योगधन्दा, व्यापार र लगानी
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- आयातमुखी अर्थतन्त्रका कारण व्यापार घाटा अत्यधिक बढेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- आयात प्रतिस्थापन: कृषि, वन र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित 'आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धन' गर्ने उद्योगहरूलाई विशेष सहुलियत दिने।
- लगानीमैत्री वातावरण: वैदेशिक तथा गैरआवासीय नेपालीको पुँजी र प्रविधिलाई राष्ट्रिय हित अनुकूल हुने गरी आकर्षित गर्ने।
४.
कृषि, पशुपालन र भू-उपयोग
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- कृषि क्षेत्र अझै पनि परम्परागत र निर्वाहमुखी मात्र रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- क्रान्तिकारी भूमिसुधार: 'जमिन जोत्नेको' नीतिका आधारमा भूमिको न्यायोचित वितरण गर्ने र भूमिहीनलाई जग्गा उपलब्ध गराउने।
- कृषिको आधुनिकीकरण: कृषिमा व्यवसायीकरण, मल कारखाना स्थापना र किसानलाई पेन्सन तथा कृषि बीमाको व्यवस्था गर्ने।
५.
ऊर्जा (जलविद्युत उत्पादन, खपत र निर्यात)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- जलस्रोतको अपार सम्भावना भए पनि ऊर्जा उत्पादन र आन्तरिक खपत अपेक्षित रूपमा बढ्न नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- बहुउद्देश्यीय आयोजना: जलविद्युतका बहुउद्देश्यीय आयोजनाहरू निर्माण गर्ने र आन्तरिक औद्योगिक खपत बढाउन विद्युत् महसुलमा सहुलियत दिने।
- वैकल्पिक ऊर्जा: सौर्य ऊर्जा र अन्य नवीकरणीय ऊर्जाको विकासमा जोड दिने।
६.
पर्यटन प्रवर्द्धन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पर्यटन क्षेत्र केही सीमित गन्तव्य (काठमाडौं, पोखरा, चितवन) मा मात्र खुम्चिएको र सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्यटनको सम्भावना उजागर नभएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सांस्कृतिक र इको-टुरिजम: मधेस, थरुहट र पहाडका ऐतिहासिक, धार्मिक (जस्तै: जनकपुर, लुम्बिनी) र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको प्रवर्द्धन गर्दै इको-टुरिजमको विकास गर्ने।
सामाजिक क्षेत्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र न्याय
१.
शिक्षा प्रणाली, प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धान
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- शिक्षा क्षेत्रमा चरम व्यापारीकरण र निजीकरण भएको जसले गर्दा गरिब र सीमान्तकृत समुदाय गुणस्तरीय शिक्षाबाट वञ्चित भएका।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निःशुल्क र मातृभाषामा शिक्षा: शिक्षालाई राज्यको दायित्वभित्र राखी सार्वजनिक शिक्षालाई निःशुल्क र गुणस्तरीय बनाउने। बहुभाषिक नीतिअन्तर्गत प्राथमिक तहसम्म मातृभाषामा शिक्षा दिने व्यवस्थालाई कडाइका साथ लागू गर्ने।
- प्राविधिक शिक्षा: प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षामा जोड दिई 'सीपयुक्त जनशक्ति' उत्पादन गर्ने।
२.
जनस्वास्थ्य सेवा र स्वास्थ्य बीमा
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वास्थ्य सेवा निकै महँगो र पहुँचभन्दा बाहिर रहेको।
- विशेषगरी मधेस/तराईका दलित, मुस्लिम र पहाडका दुर्गम क्षेत्रमा आधारभूत जनस्वास्थ्य सेवाको अभाव रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सर्वसुलभ स्वास्थ्य: सबै नागरिकलाई सर्वसुलभ र निःशुल्क आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्ने।
- अस्पताल र बीमा: प्रत्येक पालिकामा सुविधासम्पन्न अस्पताल निर्माण गर्ने र राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमलाई सबैको पहुँचमा पुर्याई प्रभावकारी बनाउने।
३.
रोजगारी सिर्जना र श्रम/वैदेशिक रोजगार नीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशमा रोजगारीका अवसर नहुँदा लाखौं युवाहरू खाडी र मलेसियालगायतका देशमा जोखिमपूर्ण र सस्तो श्रम बेच्न बाध्य भएका।
- देशभित्रै पनि श्रमिकहरूले उचित ज्याला र श्रमको सम्मान नपाएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- स्वदेशी रोजगारी: कृषि, उद्योग र पर्यटन क्षेत्रको आधुनिकीकरणमार्फत स्वदेशमै व्यापक रोजगारी सिर्जना गर्ने।
- सुरक्षित वैदेशिक रोजगार: वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित, मर्यादित र शोषणमुक्त बनाउन गन्तव्य मुलुकसँग प्रभावकारी श्रम सम्झौता (Labour Agreement) गर्ने।
४.
सामाजिक सुरक्षा र कल्याण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- राज्यको कल्याणकारी भूमिका कमजोर हुँदा गरिब, विपन्न, अपाङ्गता भएका र सीमान्तकृत वर्गले सामाजिक सुरक्षाको पूर्ण अनुभूति गर्न नसकेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- कल्याणकारी राज्य: वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, एकल महिला, र अति विपन्न वर्गलाई सम्मानजनक सामाजिक सुरक्षा भत्ता र राज्यबाट विशेष सहुलियत प्रदान गर्ने।
५.
सामाजिक न्याय, समावेशिता र सङ्क्रमणकालीन न्याय
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- राज्यसत्ता र प्रशासनिक संरचनाहरूमा अझै पनि एकल जातीय/वर्गीय वर्चस्व (Hegemony) कायम रहेको।
- मधेसी, आदिवासी जनजाति, थारु, दलित, मुस्लिम, महिला र पिछडिएका क्षेत्रको राज्यमा न्यायोचित र पूर्ण समानुपातिक प्रतिनिधित्व हुन नसकेको।
- राजनीतिक आन्दोलनका क्रममा लगाइएका झूटा मुद्दाहरू (जस्तै: टीकापुर घटना, मधेस आन्दोलन) अझै खारेज नभएका।
समाधानका उपाय (Prescription)
- पूर्ण समानुपातिक समावेशी: राज्यका सबै अंगहरू (न्यायपालिका, सेना, प्रहरी, प्रशासन) मा जनसङ्ख्याको आधारमा 'पूर्ण समानुपातिक समावेशी' प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने।
- मुद्दा खारेजी: मधेस आन्दोलन, थरुहट आन्दोलन (टीकापुर घटना) लगायतका राजनीतिक आन्दोलनका क्रममा लगाइएका झूटा मुद्दाहरू खारेज गर्ने र राजबन्दीहरूलाई रिहा गर्ने।
६.
खेलकूद विकास र खेलाडी प्रोत्साहन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- खेल पूर्वाधारको अभाव रहेको र देशका लागि खेल्ने खेलाडीहरूको जीवनयापन र भविष्यको सुरक्षा नभएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- पूर्वाधार र प्रोत्साहन: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहमा सुविधासम्पन्न खेलकुद पूर्वाधारको विकास गर्ने। अन्तर्राष्ट्रिय पदक विजेता खेलाडीहरूलाई राज्यबाट विशेष प्रोत्साहन, रोजगारी र पेन्सनको व्यवस्था गर्ने।
७.
कला, संस्कृति र सम्पदा संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- राज्यको एकल भाषिक र सांस्कृतिक नीतिका कारण देशको बहुभाषिक तथा बहुसांस्कृतिक यथार्थलाई राज्यले पूर्ण रूपमा आत्मसात नगरेको।
- सीमान्तकृत समुदायका कला, संस्कृति र सम्पदाहरू लोप हुने अवस्थामा पुगेका।
समाधानका उपाय (Prescription)
- बहुभाषिक राज्य र संरक्षण: नेपाललाई बहुभाषिक राज्य घोषणा गर्दै प्रदेश र स्थानीय तहमा कामकाजको भाषाका रूपमा बहुभाषा नीति लागू गर्ने। सबै जाति र समुदायका ऐतिहासिक सम्पदा, मौलिक कला र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने।
प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा वातावरण
डिजिटल रूपान्तरण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक स्रोतको दोहन
१.
सञ्चार, सूचना प्रविधि र डिजिटल रूपान्तरण (एआई सहित)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सहर र गाउँ तथा सम्पन्न र सीमान्तकृत समुदायबीच 'डिजिटल विभेद' (Digital Divide) फराकिलो रहेको।
- सरकारी कामकाज र सेवा प्रवाह पूर्ण रूपमा प्रविधिमैत्री नहुँदा नागरिकले सास्ती खेप्नुपरेको र भ्रष्टाचार बढेको।
- प्रविधिको विकासलाई युवा रोजगारी र नवप्रवर्तनसँग जोड्न नसकिएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- डिजिटल पहुँच र ई-गभर्नेन्स: सबै स्थानीय तह, वडा र विद्यालयहरूमा ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेटको निःशुल्क वा सर्वसुलभ पहुँच पुर्याउने। सुशासन कायम गर्न सरकारी सेवा प्रवाहलाई पूर्ण रूपमा 'ई-गभर्नेन्स' (E-Governance) मा रूपान्तरण गर्ने।
- नवप्रवर्तन र युवा: सूचना प्रविधि (IT) र नवप्रवर्तनमा युवाहरूलाई आकर्षित गर्न तालिम र सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउने।
२.
जलवायु परिवर्तन, विपद् व्यवस्थापन र वातावरण/चुरे संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- चुरे क्षेत्रको अनियन्त्रित र अवैध दोहनले तराई-मधेसमा पानीका मुहानहरू सुक्ने र मरुभूमीकरणको जोखिम विकराल बनेको।
- बर्सेनि वर्षायाममा आउने बाढी र डुबानका कारण मधेस/तराई तथा नदी तटीय क्षेत्रमा ठूलो धनजनको क्षति हुने गरेको।
- जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष र गम्भीर असर कृषि चक्र र किसानको जीविकोपार्जनमा परेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- चुरे संरक्षण: चुरे संरक्षणलाई उच्च राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्ने। चुरे क्षेत्रबाट ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवाको अवैध उत्खनन र निकासी पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने र 'चुरे संरक्षण गुरुयोजना' कडाइका साथ लागू गर्ने।
- बाढी तथा डुबान नियन्त्रण: चुरेबाट बग्ने नदीहरूको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गर्ने, प्रभावकारी तटबन्ध निर्माण गर्ने र विपद् पूर्वसूचना प्रणालीलाई वडा तहसम्म विस्तार गर्ने।
- जलवायु अनुकूलन: वन विनाश रोक्ने र जलवायु परिवर्तन अनुकूलन हुने खालका कृषि प्रणाली (Climate-resilient agriculture) लाई प्रवर्द्धन गर्ने।
