राजनीतिक, प्रशासनिक तथा वैदेशिक मामिला
परराष्ट्र नीति र वैदेशिक हस्तक्षेपको प्रतिरोध
१.
अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति र वैदेशिक हस्तक्षेप
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- ट्रम्प प्रशासन (अमेरिका) ले विश्व शान्ति खलबल्याउँदै, एसिया प्रशान्त र अन्य देशहरूलाई धम्काउँदै पुनः उपनिवेशवाद लाद्न खोजेको र नेपालमा पनि हस्तक्षेप बढाएको।
- भारतीय विस्तारवादले नेपालको जलस्रोतमा एकाधिकार पुँजीको नियन्त्रण बढाएको र शासक दलहरूले देशघाती सन्धि-सम्झौता गरेको।
- विदेशी पुँजीसँगै विदेशी सेना नेपाल पस्ने र 'लगानी बोर्ड' मार्फत नेपाललाई नवउपनिवेश बनाउने खतरा बढेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सन्धि खारेजी: एमसीसी (MCC), एसपीपी (SPP), सन् १९५० को नेपाल-भारत सन्धि, १९४७ को गोर्खा भर्ती सम्झौता र अन्तर्राष्ट्रिय सौर्य गठबन्धन सम्झौता खारेज गर्ने।
- तटस्थ परराष्ट्र नीति: अमेरिकी साम्राज्यवाद र भारतीय विस्तारवादको विरोध गर्दै असंलग्न र तटस्थ परराष्ट्र नीतिमा अडिग रहने।
- लगानी बोर्ड खारेजी: विदेशीलाई जमिन र जल सम्पदा सुम्पने 'लगानी बोर्ड' खारेज गर्ने।
२.
संसद्, निर्वाचन र नागरिकता नीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- संसद्लाई 'हाजिर गरेर भत्ता पचाउने थलो' र 'सहुलियत खोज्नेहरूको संस्था' बनाइएको तथा शासक दलहरूले संसद्को छलफल र नीति-निर्माणको मर्मलाई मारेको।
- चुनावमा पद, पैसा, पशुबल र सत्ताको व्यापक दुरुपयोग हुने गरेको र निर्वाचनले मात्र समाजवाद नल्याउने बरु यो पुँजीवादी व्यवस्थाकै उपज भएको।
- 'निर्वाचन क्षेत्र विकास कोष' को नाममा सांसदहरू नै भ्रष्टाचारमा मुछिएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- जीवन्त संसद्: संसद्लाई प्रधानमन्त्री बनाउने थलो मात्र नबनाई नीति र ऐन निर्माण गर्ने 'जीवन्त थलो' बनाउने र 'निर्वाचन क्षेत्र विकास कोष' खारेज गर्ने।
- नागरिकतामा कडाइ: जन्मको आधारमा नागरिकता पाएका विदेशीका सन्तानलाई वंशजको नागरिकता दिने कानुन खारेज गर्ने। आमा-बुबा दुवै वंशजको नेपाली नागरिक भएकाका सन्तानले मात्र वंशजको नागरिकता पाउने व्यवस्था गर्ने।
- सम्पत्तिको सीमाङ्कन: नेपालीको सम्पत्तिको सीमा तोक्ने र विदेशमा सम्पत्ति राख्न नपाउने कानुनी व्यवस्था गर्ने।
३.
प्रशासन, सुशासन र संविधान संशोधन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वयको अभाव र स्रोतको कमीले प्रदेशहरू पङ्गु बन्दै गएको।
- विश्वविद्यालय, न्यायालय, संवैधानिक आयोग, सेना र प्रहरी जस्ता निकायमा राजनीतिक भागबन्डा हावी भएको।
- गैरसरकारी संस्था (NGO/INGO) हरूले समानान्तर सरकार चलाएर भ्रष्टाचार र राजनीतिक हस्तक्षेप बढाएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निर्वाचित पदाधिकारी: विश्वविद्यालयका उपकुलपति, रेक्टर, रजिस्ट्रार, संवैधानिक आयोगका पदाधिकारी, सेना/प्रहरीका प्रमुख र न्यायालयका न्यायाधीशहरू 'सम्बन्धित क्षेत्रबाट निर्वाचन गराई नियुक्ति' गर्ने व्यवस्था मिलाउने।
- भ्रष्टाचारीलाई मृत्युदण्ड: ठूला भ्रष्टाचारी, देशद्रोही, बलात्कारी र चेलीबेटी बेचविखन गर्नेहरूलाई मृत्युदण्डको सजाय दिने र उनीहरूको सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गर्ने।
- स्थानीय स्वायत्तता: स्थानीय तहलाई स्वायत्तता दिने, जिल्ला समन्वय समिति खारेज गर्ने र देशको ५० प्रतिशत बजेट स्थानीय तहमार्फत खर्च गर्ने।
आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास
पहिचान गरिएका मुख्य समस्याहरू र चुनौती
१.
आर्थिक नीति, परनिर्भरता र व्यापार घाटा
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- नेपालको अर्थतन्त्र अत्यधिक आयातमुखी हुँदै गएको र दाल-चामलदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूमा पनि परनिर्भरता बढेको छ । विगतमा निर्यात हुने घ्यू र जुट (सनपाट) जस्ता वस्तुहरू पनि अहिले आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
- शासक दलहरूले विदेशी ऋण लिने, सवारी साधनको भन्सार, मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थको अन्तशुल्कलाई बजेटको मुख्य आधार बनाएका छन् । कर्मचारीलाई तलब खुवाउन र ऋणको सावाँ-ब्याज तिर्नसमेत फेरि ऋण लिने (२८ खर्बभन्दा बढी ऋण) देशघाती काम भएको छ ।
- आर्थिक उदारीकरण र निजीकरणका नाममा विदेशीलाई स्वदेशी उद्योग बेच्दा आत्मनिर्भरताको बाटो भत्किएको छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- राष्ट्रियकरण र आयात प्रतिस्थापन: उत्पादनका मुख्य साधन र सेवाहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्ने ।
- विदेशी उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नपर्ने गरी स्वदेशी तथा घरेलु उद्योगहरूको संरक्षण र विकास गर्ने ।
- विलासी वस्तुमा कर: देशको उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदै विलासी वस्तुहरूको आयातमा भन्सार बढाउने ।
२.
कृषि र सिँचाइ
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- कृषिका लागि अत्यावश्यक सिँचाइ (पानी), मल र बीउविजनमा देश परनिर्भर रहेको छ । स्वदेशमै मल-कारखाना खोल्न ढिलाइ गर्दा अर्बौँ रुपैयाँ विदेशिएको छ ।
- खेतीको कामपछि किसान र खेतीहर मजदुरहरूले अन्य रोजगारी नपाउँदा उनीहरू हरूवा-चरुवा बन्न बाध्य छन् ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- मल कारखाना र बीउविजन: स्वदेशमै मल कारखाना स्थापना गर्ने र मौलिक बीउविजनको विकास गर्ने ।
- सिँचाइ विस्तार: सम्भाव्य सबै ठाउँमा सिँचाइका नहरहरू निर्माण गर्ने ।
- कर्णाली प्राङ्गारिक क्षेत्र: कर्णाली प्रदेश र हिमाली क्षेत्रलाई 'प्राङ्गारिक कृषि क्षेत्र' घोषणा गरी जडीबुटी र फलफूल खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्ने ।
३.
पूर्वाधार विकास (यातायात र निर्माण)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सडक निर्माणमा कमसल सामग्रीको प्रयोग र प्राविधिक त्रुटिले भ्रष्टाचार बढाएको छ । काम नगर्ने ठेकेदारलाई कारबाही गर्नुको साटो राज्यले झन् छुट र थप ठेक्का दिने नीति लिएको छ ।
- पहाडी र दुर्गम क्षेत्रमा उपयुक्त हुने यातायातका साधन (रोपवे, केबलकार) को विकासमा ध्यान दिइएको छैन ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सुरुङमार्ग र रोपवे: भौगोलिक विकटतालाई ध्यानमा राख्दै दुर्गम क्षेत्रहरूमा सुरुङमार्ग, रोपवे (रज्जुमार्ग), केबलकार र रेलमार्ग निर्माणलाई प्राथमिकता दिने ।
- विद्युतीय यातायात र साइकल: प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि विद्युतीय गाडी र ट्रलीबस सेवालाई पुनः सञ्चालन गर्ने तथा सहरहरूमा 'साइकल मैत्री सडक' निर्माण गर्ने ।
- राष्ट्रिय निर्माण कम्पनी: राष्ट्रिय स्तरका विकास निर्माणका कामहरू सरकारकै 'नेपाल पूर्वाधार विकास कम्पनी' मार्फत गर्ने र खराब ठेकेदारलाई कारबाही गर्ने ।
४.
ऊर्जा (जलविद्युत) र जलस्रोत
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- जलविद्युतमा भारतीय एकाधिकार पुँजीको नियन्त्रण बढेको छ । 'माथिल्लो कर्णाली' जस्तो सस्तो आयोजना भारतलाई सुम्पिएको छ । नेपालको जलस्रोतबाट उत्पादित बिजुली भारतीय कम्पनीसँगै किन्नुपर्ने र नेपालको बिजुली भारतले बंगलादेशलाई बेचेर नाफा कमाउने अवस्था छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सम्झौता खारेजी: जलस्रोतमाथि भारत र अमेरिकाको एकाधिकार कायम गर्ने सबै देशघाती सम्झौता (जस्तै: माथिल्लो कर्णाली, कोशी, गण्डक, एमसीसी) खारेज गर्ने ।
५.
सहकारी क्षेत्रको विकृति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- गरिब किसानको हितका लागि स्थापित सहकारीलाई शासकहरूले 'निजी बैंक' जस्तो बनाई ठूला बैंकहरूको दलाल बनाएका छन् । सहकारीको अर्बौं रकम अपचलन गर्नेहरूले कानुनी छिद्र प्रयोग गरी ठगी गरिरहेका छन् ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सहकारीको मूल मर्म: सहकारीहरूलाई बैंकको रूपमा नभई गरिब किसानको जीवनस्तर उकास्ने कुटीर उद्योग, साना व्यवसाय र उत्पादनमुखी कार्यमा लगाउने ।
- ठगलाई कारबाही: सहकारी ठगीमा संलग्न व्यक्तिहरूको सम्पूर्ण सम्पत्ति (घरखेत) जफत गरी बचतकर्ताको रकम असुलउपर गर्ने ।
सामाजिक क्षेत्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र न्याय
१.
शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकृति/निःशुल्क शिक्षा र विकेन्द्रीकरण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विश्वविद्यालयका उच्च पददेखि प्राध्यापकको नियुक्तिसम्म राजनीतिक भागबन्डा र दलका विद्यार्थी सङ्गठनहरूको तालाबन्दीले शैक्षिक वातावरण बिगारेको छ ।
- मेडिकल कलेज र निजी कलेजहरू नाफा कमाउने र भ्रष्टाचार गर्ने उद्देश्यले मात्र खोलिएका छन् ।
- औषधीको उत्पादन र बिक्रीवितरणमा व्यापारीकरण भएको छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- निःशुल्क शिक्षा: विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्मको शिक्षा निःशुल्क र अनिवार्य गर्ने ।
- ख्वप विश्वविद्यालय: भक्तपुर नगरपालिकाद्वारा सञ्चालित हुने 'ख्वप विश्वविद्यालय' को विधेयक पारित गरी यसलाई आयुर्वेद, जडीबुटी र आधुनिक चिकित्सा शिक्षाको केन्द्र बनाउने ।
- विदेशी कलेज खारेजी: विदेशी विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन प्राप्त निजी कलेजहरूको अनुमति खारेज गर्ने ।
२.
युवा पलायन र रोजगारीको सङ्कट/स्वास्थ्य उपचार र बीमा
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सरकारले युवालाई वैदेशिक रोजगारीमा पठाएर देशलाई ठूलो समस्यामा फसाएको छ । वैदेशिक रोजगारीमा जाने महिलाहरू शारीरिक शोषणमा समेत परेका छन् ।
- विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षाको अभावले युवाहरूले देशमा काम नपाउने अवस्था छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- विकेन्द्रित अस्पताल: केन्द्रले ३ वटा विशेषज्ञ अस्पताल, प्रदेशले प्रादेशिक अस्पताल र हरेक पालिकाले नगर/गाउँ अस्पताल सञ्चालन गरी स्वास्थ्य सेवा विकेन्द्रित गर्ने ।
- स्वास्थ्य बीमा: सर्वसाधारणका लागि स्वास्थ्य बीमालाई थप प्रभावकारी बनाउने र निजी अस्पतालबाट भइरहेको बीमाको दुरुपयोग रोक्ने ।
३.
महिला अधिकार र सामाजिक न्याय
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- महिलाहरूमाथि शारीरिक शोषण, हिंसा र बेचबिखनका घटनाहरू भइरहेका छन् ।
- समाजमा अझै पनि जातीय विभेद, छुवाछूत, छाउगोठ र बोक्सा-बोक्सी जस्ता अन्धविश्वासहरू कायम छन् ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- महिला स्वास्थ्य र रोजगारी: महिलालाई लाग्ने रोगबारे सचेतना जगाउने, वडा र टोलमा शिशु स्याहार केन्द्र (बाल उद्यान) खोली महिलाको श्रमशक्तिलाई उपयोग गर्ने ।
- युवा सैन्य तालिम: १८ वर्ष पुगेका युवाहरूका लागि अनिवार्य सैन्य तालिमको व्यवस्था गर्ने । युवालाई मदिरा र लागुऔषधबाट टाढा राख्ने ।
४.
वातावरण, प्रदूषण र सहर व्यवस्थापन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पश्चिमा देशहरूले गर्ने अत्यधिक कार्बन उत्सर्जनका कारण विश्वव्यापी तापमान वृद्धि र जलवायु परिवर्तनको सङ्कट निम्तिएको छ, जसको असर नेपालजस्तो पहाडी मुलुकमा बढी पर्नेछ ।
- मुख्य सहरहरूमा बढ्दो केन्द्रीकरणले फोहरमैला, प्रदूषण र खानेपानीको हाहाकार निम्त्याएको छ, जसले जनतामा गम्भीर रोगहरू बढाएको छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- नवीकरणीय ऊर्जा: जीवाश्म इन्धन (पेट्रोल, कोइला) को प्रयोग घटाउँदै नवीकरणीय ऊर्जाको उत्पादनलाई राष्ट्रिय नीतिको प्राथमिकतामा राख्ने ।
- सन्तुलित सहर: काठमाडौँलगायतका ठूला सहरको जनसङ्ख्याको केन्द्रीकरण रोक्न ७५३ वटै पालिकाका सदरमुकामलाई व्यवस्थित सहरका रूपमा विकास गर्ने ।
प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा वातावरण
डिजिटल रूपान्तरण, जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक स्रोतको दोहन
१.
जलवायु परिवर्तन र विश्वव्यापी तापमान
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पश्चिमा देशहरूले गर्ने अत्यधिक कार्बन उत्सर्जनका कारण विश्वव्यापी तापमान वृद्धि र जलवायु परिवर्तनको विकराल सङ्कट निम्तिएको छ, जसको नकारात्मक असर नेपालजस्तो पहाडी मुलुकमा बढी पर्नेछ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- पेरिस सम्झौताको मर्मअनुसार कोइला र पेट्रोल जस्ता जीवाश्म इन्धनको प्रयोग घटाउँदै लाने र नवीकरणीय ऊर्जाको उत्पादनलाई राष्ट्रिय नीतिको प्राथमिकतामा राख्ने ।
२.
सहरी प्रदूषण र जनस्वास्थ्य
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- काठमाडौँ उपत्यका र अन्य मुख्य सहरहरूमा जनसङ्ख्याको अत्यधिक केन्द्रीकरणले फोहरमैला, ढल र प्रदूषणको समस्या बढेको छ ।
- यसले गर्दा जनतामा घाँटी, फोक्सो, श्वासप्रश्वास, मुटु, मिर्गौला र छालाका रोगहरू बढ्नुका साथै खानेपानीको हाहाकार भएको छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- प्रदूषण र जनसङ्ख्याको केन्द्रीकरणले निम्त्याउने आत्मघाती असर रोक्न देशका ७५३ वटै पालिकाका सदरमुकाममा व्यवस्थित स-साना सहरहरू निर्माण गर्ने ।
३.
प्राविधिक शिक्षा र कृत्रिम बौद्धिकता (AI)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- स्वदेशमै विज्ञान र प्रविधिको पर्याप्त विकास नहुँदा प्राविधिक वस्तुहरूको मर्मत सम्भार गर्ने कामको लागि समेत विदेशमा निर्भर हुनुपरेको छ ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- विज्ञान र प्रविधिका कलेजहरूलाई प्राथमिकता दिई ४-५ वर्षभित्रै लाखौँ प्राविधिक मजदुर, डाक्टर र इन्जिनियर उत्पादन गर्ने ।
- प्रस्तावित ख्वप विश्वविद्यालयमार्फत 'कृत्रिम बौद्धिकता' (AI), आयुर्वेद, र आधुनिक चिकित्सा शिक्षालाई सँगसँगै जोड दिने ।
