राजनीतिक, प्रशासनिक तथा वैदेशिक मामिला
शासन, सुशासन र परराष्ट्र नीति
१.
शासकीय स्वरूप र संविधान संशोधन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सङ्घीयता (विशेषगरी प्रादेशिक संरचना) देशका लागि अनावश्यक आर्थिक बोझ भएको र यसले राष्ट्रिय विखण्डन तथा क्षेत्रीय विग्रह निम्त्याउने जोखिम रहेको ।
- जनताद्वारा प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुखको व्यवस्थाले देशलाई अधिनायकवाद (तानाशाही) तिर लैजाने निश्चित रहेको ।
- संविधान खारेज वा पुनर्लेखन गर्ने प्रयासहरूले प्रकारान्तरले प्रतिगमन (राजतन्त्र पुनर्स्थापना) लाई नै सघाउ पुर्याउने खतरा रहेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सङ्घीयता खारेजी: प्रादेशिक संरचनासहित सङ्घीयतालाई पूरै खारेज गरी प्रजातान्त्रिक विकेन्द्रीकरण र स्थानीय स्वायत्त शासनमा आधारित 'एकात्मक प्रणाली' कायम गर्ने ।
- स्थानीय स्वायत्तता: स्थानीय स्वायत्त शासनलाई संविधानको मौलिक अधिकारको सूचीमा समावेश गरी सुदृढ गर्ने ।
२.
सुशासन, सार्वजनिक प्रशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- उच्च राजनीतिक वृत्तदेखि पूरै प्रशासन यन्त्रसम्म भ्रष्टाचार व्याप्त रहेको, जसले देशको दिगो विकासमा गम्भीर बाधा पुर्याएको ।
- चुनाव प्रणाली अत्यन्त भ्रष्ट भएको र पैसा बाँडेर (भोट किनेर) चुनाव जित्ने प्रवृत्तिले गर्दा देश कुशासनमा फसेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- उच्चस्तरीय आयोग: उच्चस्तरीय शक्तिशाली आयोग गठन गरेर सबै तहका भ्रष्टाचारबारे निष्पक्ष छानबिन र कडा कारबाही गर्ने ।
- न्यायिक सुधार: जनता न्यायबाट वञ्चित नहोउन् भन्नका लागि न्यायालयको अवस्थामा सुधार गरी न्यायिक अराजकता अन्त्य गर्ने ।
३.
राष्ट्रियता र वैदेशिक हस्तक्षेप/विदेश/परराष्ट्र नीति र कूटनीति
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- भारतीय साम्राज्यवादले सीमा अतिक्रमण गरेको (कालापानीलगायत) र तराईलाई अलग गर्ने षड्यन्त्र गरिरहेको ।
- अमेरिकी साम्राज्यवादले एमसीसी र एसपीपीमार्फत आफ्नो सुरक्षा नीतिमा तानेर नेपाललाई चीनविरुद्धको युद्धभूमि बनाउन खोजेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- असमान सन्धि खारेजी: सन् १९५० लगायतका सम्पूर्ण असमान सन्धि-सम्झौताहरू तथा एमसीसी (MCC) सम्झौता खारेज गर्ने ।
- सीमा व्यवस्थापन र भूमि फिर्ता: कालापानीबाट भारतीय सेना फिर्ता पठाउने, अतिक्रमित भूमि फिर्ता ल्याउने र नेपाल-भारत खुला सीमाको व्यवस्थापन गर्ने ।
- विदेशी सेनामा रोक: विदेशी सेनामा नेपालीहरूको भर्तीमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने ।
- नागरिकता छानबिन: २०६४ सालमा जन्मका आधारमा गैरनेपालीले प्राप्त गरेका नागरिकता छानबिन गरी खारेज गर्ने ।
आर्थिक तथा पूर्वाधार विकास
अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, उद्योग, कृषि, ऊर्जा र पर्यटन
१.
आर्थिक नीति र विकास
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- नेपालको उद्योग र व्यापार विदेशी पुँजी (विशेषगरी दलाल पुँजी) को नियन्त्रणमा पर्दै गएको, जसले गर्दा राष्ट्रिय उद्योगधन्दाहरूको विकास हुन नसकेको ।
- विकासका कार्यक्रमहरू ठूला सहर र विकसित क्षेत्रहरूमा मात्र केन्द्रित भएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- विदेशी ऋणबाट मुक्ति: अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था र विदेशीको सर्तबमोजिम ऋण लिने परम्पराको अन्त्य गर्दै नेपाललाई विदेशी ऋणको दुष्चक्रबाट मुक्त गर्ने ।
- विकेन्द्रित विकास: पछाडि परेका जिल्ला वा दुर्गम स्थानहरूको विकासमा विशेष प्राथमिकता दिने ।
२.
पूर्वाधार विकास (यातायात, सहरीकरण र निर्माण)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- हिमाल, पहाड र तराईलाई जोड्ने भरपर्दो सडक सञ्जाल र यातायातका साधनहरूको अभाव रहेको ।
- हिमाली र पहाडी क्षेत्रका बस्तीहरू छरिएर रहेकाले पूर्वाधार (सडक, खानेपानी, बिजुली) पुर्याउन कठिन र अत्यन्त खर्चिलो भएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- यातायात सञ्जाल: उत्तर-दक्षिण राजमार्ग, पूर्व-पश्चिम मध्यपहाडी राजमार्ग, पूर्व-पश्चिम रेलमार्ग र काठमाडौं-निजगढ फास्टट्र्याक निर्माणलाई तीव्रता दिने । पहाड र हिमाली भागमा सस्तो 'पडवे' (Podway) प्रणाली विस्तार गर्ने ।
- एकीकृत बस्ती: छरिएर रहेका हिमाली र पहाडी बस्तीहरूलाई एकै ठाउँमा केन्द्रित गरी 'एकीकृत बस्ती विकास' कार्यक्रम लागू गर्ने ।
३.
उद्योगधन्दा, व्यापार र लगानी
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सरकारले स्वदेशी उत्पादनलाई संरक्षण नगर्दा नेपाली बजार विदेशी उत्पादनले भरिएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- स्वदेशी उत्पादन संरक्षण: विदेशी उत्पादनहरूको आयातमाथि कडा नियन्त्रण गर्ने र कच्चा पदार्थ निर्यात गर्नुको साटो स्वदेशमै उद्योग सञ्चालन गर्ने नीति लिने ।
४.
. कृषि, भू-उपयोग र बसाइँसराइ
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- कृषिमा अझै पनि सामन्ती स्वामित्व र सामन्ती अवशेषहरू कायम रहेको र भूमिहीन/सुकुम्वासी किसानहरूले जग्गा नपाएको ।
- पहाडबाट ठूलो संख्यामा तराई वा ठूला सहरमा बसाइँसराइ हुँदा पहाड बस्तीविहीन हुने र कृषियोग्य भूमि बन्जर बन्ने खतरा बढेको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- भूमिसुधार: हदबन्दीभन्दा बढीको जग्गा बिनामुआब्जा अधिग्रहण गरी भूमिहीन र सुकुम्बासी किसानलाई वितरण गर्ने । कृषिमाथिको अनुपस्थित स्वामित्व समाप्त गर्ने ।
- कृषि ऋण मिनाहा: गरिब किसानले बैंक वा लघुवित्तबाट लिएको ऋण मिनाहा गर्ने ।
५.
ऊर्जा (जलस्रोत)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- जलस्रोतका दृष्टिकोणले धनी भए तापनि नेपालको जलस्रोत र जलविद्युतमा विदेशी राष्ट्र वा कम्पनीहरू (विशेषगरी भारत) को एकाधिकार कायम हुँदै गएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- विदेशी एकाधिकार अन्त्य: जलसम्पदामाथि भइरहेको विदेशी एकाधिकारलाई समाप्त गरी जलस्रोतको बहुआयामिक उपयोग गर्ने ।
६.
पर्यटन प्रवर्द्धन
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- पर्यटनको विकास अत्यन्त सीमित क्षेत्रमा मात्र खुम्चिएको ।
समाधानका उपाय (Prescription)
- बौद्ध पुरातात्त्विक सहर: कपिलवस्तु, रूपन्देही र पश्चिम नवलपरासीका ऐतिहासिक क्षेत्रहरूलाई जोडेर 'स्मार्ट बौद्ध पुरातात्त्विक सहर' निर्माण गर्ने ।
सामाजिक क्षेत्र
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र न्याय
१.
शिक्षा र जनस्वास्थ्य
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा व्यापक निजीकरण र व्यापारीकरण भएको।
- वर्तमान शिक्षा प्रणालीका कारण बौद्धिक पलायन (Brain drain) बढेको र नयाँ पिँढीमा देशभक्तिको भावना कम भएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- पूर्णतः निःशुल्क सेवा: सङ्घीयता खारेज गरेर बचेको अनावश्यक खर्चको उपयोग गरी शिक्षा र स्वास्थ्यलाई १००% निःशुल्क गर्ने। निजीकरणमा पूर्ण रोक लगाउने।
- स्वास्थ्य बीमा: सबै नागरिकको स्वास्थ्य बीमा सुनिश्चित गर्ने र सम्पूर्ण देशलाई 'खुला दिसापिसाबमुक्त' घोषणा गरी शुद्ध खानेपानी उपलब्ध गराउने।
२.
रोजगार र श्रम
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- देशमा रोजगारीको अभावले युवा र श्रमशक्तिको ठूलो मात्रामा विदेश पलायन भइरहेको।
- मजदुरहरूमाथि "नो वर्क नो पे" जस्ता नीतिहरू लागू गरिएको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- स्वदेशी रोजगार र भत्ता: स्वदेशी उद्योग र कृषिको विकास गरी देशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने। बेरोजगारलाई राज्यको तर्फबाट 'बेरोजगार भत्ता' दिने।
- श्रमिक अधिकार: "नो वर्क नो पे" को गलत नीति खारेज गर्ने र मजदुरको ट्रेड युनियन अधिकार सुनिश्चित गर्ने।
३.
सामाजिक न्याय (महिला र दलित)
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- महिलामाथि हुने घरेलु हिंसा, दाइजो, छाउपडी र बोक्सी प्रथा जस्ता कुप्रथा अझै व्याप्त रहेको।
- दलितमाथि छुवाछुत र भेदभाव कायमै रहेको तथा मधेसी दलितहरू आवासविहीन र भूमिहीन रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- समान अधिकार र पारिवारिक अदालत: सम्पत्तिमा महिलाको समान अधिकार सुनिश्चित गर्ने। महिला हिंसाविरुद्ध छिटो कानुनी उपचारका लागि छुट्टै 'पारिवारिक अदालत' (Family Court) गठन गर्ने।
- बिदा र सुविधा: सुत्केरी बिदा र भत्ता वृद्धि गर्ने तथा महिनावारीको समयमा बिदाको व्यवस्था गर्ने।
- दलित अधिकार: जातीय छुवाछुतविरुद्धको कानुन विनाभेदभाव कडाइका साथ लागू गर्ने र आवासविहीन मधेसी दलितका लागि घर निर्माण गर्ने।
४.
सामाजिक सुरक्षा र कल्याण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- ज्येष्ठ नागरिकहरू आफ्नै परिवार वा सन्तानबाट अपहेलित र प्रताडित हुनुपरेको।
- बालश्रम, मानव बेचबिखन र महिलालाई जबर्जस्ती वेश्यावृत्तिमा लगाउने जस्ता गम्भीर सामाजिक विकृतिहरू रहेको
समाधानका उपाय (Prescription)
- ज्येष्ठ नागरिक: ज्येष्ठ नागरिकहरूको आवास, जीवन निर्वाह र स्वास्थ्यको सम्पूर्ण जिम्मा सरकारले लिने र सुविधायुक्त वृद्धाश्रम बनाउने।
- बाल कल्याण: स्कुले बालबालिकालाई निःशुल्क पोषणयुक्त खाजाको व्यवस्था गर्ने। बालश्रममा कडा रोक लगाउने र १२ वर्षमुनिका बालबालिकालाई सबै यातायातमा आधा भाडा (५०% छुट) को व्यवस्था गर्ने।
सङ्घीयता र राज्य संरचना/हस्तक्षेप
१.
वैदेशिक हस्तक्षेप र साम्राज्यवाद
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- अमेरिकी साम्राज्यवादले एमसीसी र एसपीपी मार्फत नेपाललाई आफ्नो सुरक्षा नीतिमा तानेर चीनविरुद्धको युद्धभूमि बनाउन खोजेको।
- भारतीय साम्राज्यवादले सीमा अतिक्रमण (कालापानी आदि) गरेको र तराईलाई नेपालबाट अलग गर्ने षड्यन्त्र गरिरहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- असमान सन्धि र एमसीसी खारेजी: सन् १९५० को सन्धि र एमसीसी (MCC) सम्झौता खारेज गर्ने।
- सीमा रक्षा: कालापानीबाट भारतीय सेना फिर्ता पठाउने, अतिक्रमित भूमि फिर्ता ल्याउने र नेपाल-भारत खुला सीमाको व्यवस्थापन (नियमन) गर्ने।
- विदेशी सेनामा भर्ती बन्द: विदेशी सेनामा नेपाली युवाहरूको भर्तीमाथि पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने।
२.
सङ्घीयता र राज्य संरचना
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- सङ्घीयता (विशेषगरी प्रादेशिक संरचना) देशका लागि अनावश्यक आर्थिक बोझ भएको र यसले राष्ट्रिय विखण्डन तथा जातीय/क्षेत्रीय विग्रह निम्त्याउने गम्भीर जोखिम रहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- सङ्घीयता खारेजी र एकात्मक प्रणाली: प्रादेशिक संरचनासहित सङ्घीयतालाई पूरै खारेज गरी प्रजातान्त्रिक विकेन्द्रीकरण र 'स्थानीय स्वायत्त शासन' मा आधारित एकात्मक प्रणाली कायम गर्ने।
- गणतन्त्रको रक्षा: सङ्घीयताको विरोध गरे पनि गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र बहुदलीय व्यवस्थाको दृढतापूर्वक रक्षा गर्ने।
३.
पर्यावरण र वातावरण संरक्षण
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- विकासका नाममा बालुवा, गिट्टी, माटो र चुनढुङ्गाको अनियन्त्रित दोहन र उत्खननले प्रकृतिको विनाश भइरहेको।
- कार्बन वा हानिकारक ग्यास उत्सर्जन गर्ने उद्योगहरू बस्ती नजिकै रहेकाले प्रदूषण बढेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- उत्खननमा रोक: प्राकृतिक वातावरणको संरक्षणका लागि ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवाको अनियन्त्रित उत्खनन कार्य पूर्ण रूपमा रोक्ने।
- बस्तीभन्दा टाढा उद्योग: वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) बिनाका विकास निर्माणमा कडाइ गर्ने र प्रदूषण गर्ने उद्योगहरूलाई बस्तीभन्दा टाढा सार्ने।
४.
राजनीतिक विकृति र 'लोकप्रियतावाद'
समस्याको पहिचान (Diagnosis)
- देशको राजनीतिमा 'लोकप्रियतावाद' (Populism) बढेको, जसले कुनै सिद्धान्त वा नीतिविना नै जनताको असन्तोषको फाइदा उठाउँदै देशलाई विनाशतिर लैजाने खतरा रहेको।
- 'वामपन्थी सङ्कीर्णवाद' ले क्रान्तिकारी आवरणमा प्रकारान्तरले प्रतिगमन (राजतन्त्र) लाई नै सघाउ पुर्याइरहेको।
समाधानका उपाय (Prescription)
- चेतना विस्तार: लोकप्रियतावाद र सङ्कीर्णवादविरुद्ध जनतामा उच्च राजनीतिक चेतना जगाउने।
- भ्रष्टाचार नियन्त्रण: चुनावमा पैसा बाँडेर जित्ने भ्रष्ट परिपाटीको अन्त्य गर्दै, सबै तहका भ्रष्टाचार छानबिन गर्न उच्चस्तरीय शक्तिशाली आयोग गठन गर्ने।
